Covid aşısı: BioNTech dahil bazı ilaç şirketleri, aşı patentlerinden feragat edilmesine neden karşı çıkıyor?

Getty Images

Covid-19 salgınıyla çabada tablonun giderek kötüleştiği Hindistan’da hadise ve can kaybı sayılarının en üst seviyeye çıkması, aşı patentleri ile ilgili tartışmaları bir kere daha gündemin ön sırasına taşıdı. HIV/AIDS salgını devrinde gündeme alınan Ticaretle Temaslı Fikri Mülkiyet Muahedesi (TRIPS) üzerinde yapılan tartışmalar, ABD’nin de devreye girmesi ile ivme kazandı.

Ortalarında Nobel ödüllü bilim insanları ve eski önderlerin de bulunduğu 175 kişi, Beyaz Saray’a, aşıların fikri mülkiyet haklarının askıya alınması için devreye girme daveti yapmıştı.

İlaç şirketleri ise Çarşamba günü Dünya Sıhhat Örgütü (WHO) çatısı altında yapılan son toplantı öncesi, ABD Lideri Joe Biden’a bu baskıya karşı direnmesini istedi.

Biden’e, patent feragati talebine direnme daveti yapan AstraZeneca PLC, Pfizer ve Johnson & Johnson firmaları, mevcut patent sistemi içinde bu yıl içinde toplam 10 milyar doz aşı üretebileceklerini vadetti.

Lakin patentten vazgeçilmesi gerektiğini savunan kümeler, 10 milyar doz maksadına ulaşılamayacağını savunuyor.

ABD, pandeminin bir an evvel son bulması için Covid-19 aşılarına fikri mülkiyet hakkı istisnası getirilmesini isteyen ülkeler ortasına katıldı. En az 80 ülke daha bu teklifi destekliyor.

Uzmanlar, bu gelişmenin manalı bir muahedeye dönüşmesinin, en erken aylar alacağını iddia ediyor.

İlaç sanayisinin büyük çoğunluğu, kararın hayata geçirilmesi durumunda dahi bu yıl içinde tek doz aşı üretilemeyeceğini, dahası mevcut üretim zincirinin de hudutlu kaynakların transferi nedeniyle aksayacağını savunuyor

BioNTech: FİKRİ MÜLKİYET HAKLARINDAN FERAGAT TAHLİL DEĞİL

BBC Türkçe‘ye açıklama yapan BioNTech, Covid-19 aşısı üretiminin artırılmasının yolunun, fikri mülkiyet haklarından feragat edilmesi olmadığına inandığını kaydetti.

BioNTech, buna karşılık olarak, birtakım yetkiler için üreticilerle özel lisans paylaşımı mümkünlüğünü kıymetlendiğini açıkladı.

Patent feragati üzerinde anlaşılması durumunda durumunda, gelişmekte olan ülkeler, dava açılma korkusu olmadan, kendi kopya aşılarını üretebilecek.

Fakat uzmanlar, patent sorunu olmasa da çok sayıda ülkenin aşı üretim altyapısı bulunmadığına dikkat çekiyor.

BAHİS NASIL TARTIŞILMAYA BAŞLANDI?

İlaç şirketlerinin aşı patentlerinden feragat etmesi hayli kapsamlı ve karmaşık bir bahis. Bugün tartışılmaya da başlanmış değil.

HIV salgını sırasında benzeri bir patent krizi yaşanmış ve 1995 yılında imzalanan kısaltması TRIPS olan muahede ile halk sıhhati krizi yaşanması durumunda devletlere patentleri aşabilme hakkı tanınmıştı.

Getty Images

Üstelik bu mutabakat ile, kapasitesi olan ülkeler “zorunlu lisans” hususunu kullanarak aşıların yahut ilaçların jenerik versiyonlarını üretme hakkına sahip. Fakat diplomatik kriz çıkarmamak için kimse bunu ülkesel yani tek başına denemek istemiyor.

Patent feragatı konusu bu nedenle, WHO çatısı altında TRIPS Mutabakatı’nın devreye sokulması üzerinden tartışılıyor.

Hindistan ve Güney Afrika teşebbüsüyle gündeme gelen mevzu 5 Mayıs günü yapılan son dorukta ele alındı. Düne kadar halini netleştirmemiş olan Biden idaresi, patent haklarının TRIPS muahedesi noktasında askıya alınmasını destekleme kararı aldı.

Fakat bu noktada, bir “feragat zorlamasının” geri tepebileceğine ait görüşler de lisana getiriliyor.

Beyaz Saray Sıhhat Danışmanı ve bulaşıcı hastalıklar uzmanı Dr. Anthony Fauci de, mümkün bir zorlamanın, uzun türel süreçler doğurabileceğini söyledi.

Bu noktada ABD hükümetinin elinde, ilaç şirketlerini ikna edebilmek için bir kart daha var.

Bu da Moderna ve Pfizer/BioNTech’in ürettiği Covid 19 aşısında kullanılan kilit ehemmiyetteki bir patentin devlete ilişkin laboratuvarda, halkın vergileri ile üretilmiş olması. Bu Beyaz Saray idaresine, kelam konusu kritik patent noktasında mülkiyet hakkı veriyor ve aşı üreticileri ile yapılan pazarlıkta ABD’nin elini güçlendiriyor.

ABD’de yapılan bir kamuoyu araştırmasına nazaran, halkın yüzde 60’ı, feragat seçeneğine dayanak veriyor.

Getty ImagesFilistin aşılama noktasında nüfusa oranla en geride kalan ülkelerden biri pozisyonunda. İsrail’de ise maske zorunluluğunu kaldıracak düzeyde aşılama yapıldı

İLAÇ ŞİRKETLERİ PATENT FERAGATİ TALEBİNE NE KARŞILIK VERİYOR?

Aşı üretmiş olan firmalar teknoloji paylaşımı davetlerine karşılık verirken, “aşı güvenliği ve kalitesi” savını öne sürüyor.

BBC Türkçe‘ye bu soru ile ilgili cevap veren BioNTech şirketi de emsal bir halde patent haklarından vazgeçmenin gerçek metot olmadığını savundu.

Şirketten yapılan açıklama şu biçimde:

“Geçen yıl içinde üretim kapasitemizi ve iştirak havuzunu genişletmek için her çabayı gösterdik. Global arzı desteklemek için birçok şirketle çalışmaya devam ediyoruz. Şu anda, 13 ortakla çalışıyoruz ve Pfizer ile birlikte bu yıl 2,5 milyar doz aşı üretmiş olacağız. 2022’de bunu 3 milyar doza çıkaracağız.

“Bizim temel önceliğimiz inançlı ve tesirli bir aşı üretmek. Bunun gerçekleşmesi, sırf yıllar içinde elde edilen uzmanlığa ve yaklaşık 50 bin üretim adımına değil, tıpkı vakitte uzmanlaşmış üretim tesislerine bağlı. Bu tesislerin kurulabilmesi epeyce vakit alıyor ve onay süreci gerektiriyor.

“Bu teknik uzmanlığı yirmi yıldan uzun bir müddette elde ettik ve aşımızın geliştirilmesinin şimdi klinik evreleri devam ederken üretim kapasitemizi en fazla bireye, en kısa vakitte ulaştırabilecek formda de artırdık.

“Bizim görüşümüze nazaran fikri haklardan feragat edilmesi Covid 19 aşısının üretiminin artırılması noktasında yanlışsız bir adım değil. Buna rağmen, kimi ehil üreticilerle, özel lisans paylaşımı mümkünlüğünü kıymetlendiriyoruz. Zira bizim aşımızın üretimi çok zahmetli ve karmaşık.”

TÜRKİYE’NİN mRNA AŞISI ÜRETECEK ALTYAPISI VAR MI?

mRNA aşılarında, aşı bireye enjekte edildikten sonra kişinin hücreleri, virüsün genetik kodunu kullanarak bağışıklık sistemini uyaran unsurları (antijen) üreterek, bağışıklık sistemini harekete geçiriyor.

Bu cins Covid 19 aşıları, Moderna ve birinci olarak da Pfizer-BioNTech firması tarafından üretildi. Moderna firmasından, Ekim 2020’de yapılan açıklamada, öteki üreticilerin Covid 19 aşısının patent haklarını kullanması karşısında hukuksal bir adım atılmayacağı açıklandı. Bu fiili olarak başka üreticilere Moderna aşısını kopyalama imkanı sunuyor.

Fakat ilaç ve aşı üretimi süreçlerinde uzman olan virolog Semih Tareen, “Buna karşın tecrübe, altyapı ve yatırım eksikliğinden öbür ülkeler Moderna mRNA aşısını üretemiyorlar” diyerek aşı üretimindeki zorluklara dikkat çekiyor:

“Covid19 aşıları ortasında farklı teknolojiler kullanılıyor. Örneğin, Sinovac aşısı çok klâsik bir yol olan inaktif virüs aşısını kullanıyor. BioNTech ve Moderna aşıları ise mRNA teknolojisini kullanıyor. Pandemi üzerinden 1,5 yıl geçti. Türkiye’de bile, patent kısıtlaması olmadığı halde en kolay teknoloji olan bir inaktif virüs aşısı bile şimdi yanlışsız dürüst yapılamadı. Sinovac’ın ürettiği inaktif virüs aşısını istese pek çok ülke üretebilir hem de rastgele bir patent kısıtlaması olmadan. Lakin Türkiye’de bile bunun üretilememesi buna bir örnek. Bu yüzden patent feragatı olsa da, aşıların imalatında çok büyük bir değişim olacağına inanılmıyor”

BBC Türkçe‘ye konuşan Tareen, mRNA aşılarında durumun daha da karmaşık bir hal aldığını söyleyerek, “Üretilse bile, farklı kalite denetim kriterleri altında üretilecekleri için yeni klinik deneyler yapılması gerekecek, yeni acil kullanım yetkileri gerekecek. Bu da Covid19 pandemisi için çok geç olabilir” diyor.

Türkiye’de Selçuk Üniversitesi çatısı altında mRNA aşısının geliştirilmesi için çalışılıyor. TÜBİTAK dayanağıyla yürütülen araştırmada amacın, “yaz ayları içinde aşının üretilmesi” olduğu açıklandı.

mRNA temelli Covid 19 aşısı üreten BioNTech firması, üretim kapasitesi olan ülkelerle özel lisans paylaşımı mümkünlüğünün değerlendirildiğini söyledi.

Almanya merkezli firma, BBC Türkçe‘nin, “Türkiye’de üretime ait bir takvim belirlendi mi?” sorusuna “açıklamanın vakti geldiğinde yapılacağı” karşılığını verdi.

Getty Images

Rusya Yatırım Fonu’nun, Türkiye’de Viscoran İlaç firmasına ati tesislerde, Sputnik V aşısının üretilmesi için anlaştığını duyurulmuştu.

Sputnik V İngiltere’de geliştirilen Oxford/AstraZeneca ve Belçika’da geliştirilen Janssen’e emsal bir aşı.

WHO’ya üye 164 ülke ortasında olan Mısır, Fas, Endonezya ve Pakistan; patent sağlanması halinde aşı üretimi yapabileceklerini duyurdu.