Dürtüsel Davranışın Nörobiyolojik Temelleri

Dürtüsel davranış literatürde birçok farklı biçimde yer bulmakla birlikte, kavram en kısa tanımlamayla, “düşünmeden hareket etme eğilimi, ani, karşı konulmaz, usdışı bir dilekle hareket etme” (Kırpınar,2013: 166) olarak söz edilebilir. Dürtüsel davranış temelde, küçük çocuklarda ve dürtülere karşı kâfi savunma sistemleri geliştirmemiş olan saplantılı-zorlanımlı yahut antisosyal erişkinlerde görülmektedir. Patolojik kumar, kleptomani (çalma dürtüsü) , piromani, trikotilmani (saç ya da kıl yolma formunda kompülsif davranış) vb. dürtüsel davranışın kişinin hayat kalitesini deforme edip kompulsiyon davranışlardan epizodik olma taraflarıyla ayrılan yapılanmalar olarak bedellendirilmektedir (Kırpınar,2013: 166).

19. yüzyılın sonlarından itibaren dürtü denetim bozuklukları bilim insanlarının ilgisini çekmiş lakin, olgu sayısının azlığına paralel olarak bu hususta az sayıda objektif araştırma yapılabilmiştir. Bu bağlamda gerek ders kitaplarında, gerekse öteki tıbbi yazında ender görülen olgular olarak ele alınmış ve kısaca üstünde durulmuştur (Tamam, 2015:833). Bu hadiselerden biri “rapunzel sendromu” olarak literatürde kavramsallaştırılmış olan trikotillomaninin seçkin görülen bir formudur. Birinci kere bu sendrom, 1968 yılında Vaughan tarafından tanımlanıp ilgili olarak daha sonraki süreçte çok sayıda olgu bildirimi gerçekleştirilmiştir. Bu form en kısa tanımlamayla, hastanın dürtüsel olarak saçlarını yemesi olarak açıklanmıştır. Dürtü denetim bozukluklarına ait birinci çağdaş tanımlayıcı çalışmaların ise; 1990’lı yılların sonlarında ortaya çıktığını ve bu süreçten itibaren bahsin üzerinde ağır bir biçimde çalışılmaya başlandığı görülmektedir. (Jacobson J. ve Jacobson A., 2006: 243)

Dopaminerjik sistemdeki artış sebebiyle ortaya çıkan davranış tablosu fizyolojik temeli ile bağdaştırılabilirken psikososyal farklılıklarda bu davranışın yapılanmasında etken olması olasıdır. Parsimoni prensibi düsturunda incelememiz gerekirse en kolay açıklama olan dopamin ve seratonin reseptörlerindeki nöronal aktivasyonun artışı dürtüselliğin kaynağı olarak görülebilir. Hususa ait olarak; sürmenaj yaşayan bireyler ile yürütülen klinik ve kohort çalışmalarınca elde edilen datalarla dürtüsel davranışın tetikleyicisi olarak nörobiyolojik aksiyomlar gösterilebilir. Michal ve Gendel tarafından yapılan araştırmalar da bu varsayımı takviyeler niteliktedir. İlgili araştırmalarda, dürtüsel davranışın nörobiyolojik tarafının hala aydınlatılamadığı görülmekle birlikte “aralıklı patlama bozukluğu” olgusundan hareketle bu davranış temelli bozukluk için yapılan çalışmaların kabul edilebilir kanıtlarınca, olağandışı serotonin metobalizması mevcut olduğu görülmüştür

TARTIŞMA

Tamam’ a nazaran; bir kişilik özelliği olarak dürtüsellik, yüzyıllardır bilinen bir davranış modeli olmakla birlikte, çok ve denetimsiz biçimde dışa vurumu olarak nitelendirilebilecek dürtü denetim bozuklukları için birebir şeyi söylemenin mümkün olmadığını belirtmiştir (Tamam, 2015:833). Dürtüsel davranış bir hudut yahut kas lifi boyunca iletilen deloparizasyon dalgısı olan dürtünün hareket potansiyeline dönüşmesi olarak söz edilmektedir (Budak, 2001:243). Prefrontal ve orbitofrontal korteksi baskılanmanın denetimi, karar verme ve yanıt seçme süreçlerinde vazife alır. Kişinin aksiyon sonuçları hakkındaki mevcut bilgiler temelinde davranışı düzenlemede orbitofrontal korteks esas rol oynar. Bundan kaynaklı olarak frontal lob hasarı olan bireylerde dürtüsellik sık gözlenir. Buna ait olarak beyin, serotonin seviyelerindeki azalmanın davranışın baskılanmasını azalttığı belirtilmiştir. Yeme bozuklukluklarını örnek olarak aldığımızda nörobiylojik faktörler ile öğrenilmiş davranışlar ve toplumsal yaptırımlarda tesirli olabileceği için araştırmaya ve geliştirmeye muhtaçlık duyulan bir mevzudur.

KAYNAKÇA

Budak, Selçuk (2001). Psikoloji Sözlüğü, Bilim ve Sanat Yayınları, İstanbul

Hoş Özdemir, Pınar; Selvi, Yavuz ve Aydın, Adem (2012). “Dürtüsellik ve Tedavisi”, Psikiyatride Yeni Yaklaşımlar Mecmuası, 2012; 4(3):293-314 doi:10.5455/cap.20120418

Jacobson James L. ve Jacobson, Alan M. (2006 ). Psikiyarinin Sırları, Çev. Edit: Kayaalp, M. L. ve Doğangün, Burak, Nobel Tıp Kitabevi, İstanbul.

Kırpınar, İsmet (2013). Genç Psikiyatristin El Kitabı, Timaş Yayınları, İstanbul.

Tamam, Lut (2015). Dürtüsellik Dürtü ve Denetim Bozuklukları, Kaknüs Yayınları, İstanbul.

Yazıcı, Kemal ve Ertekin Yazıcı, Aylin (2010). “Dürtüselliğin Nöroanatomik ve Nörokimyasal Temelleri”, Psikiyatride Aktüel Yaklaşımlar Mecmuası, 2010; 2(2):254280, eISSN:13090674 pISSN:13090658.