İnsan Psikolojisinin “Savaş ya da Kaç” Mekanizması

Hislerini kapattığınızı hayal edin. Romantik bir buluşmada hoş bir kelamın ağızınızdan çıkmadığını. Sonlu olduğunuz bir durumda hiçbir şey söylemeden öylece pişman olduğunuzu. Sıfır dert ile yapabileceğiniz en uygun şeyi yapamadığınızı.

200 yılı aşkın bir müddettir bir çok düşünür, hislerimizin bahis bazlı ve aslında yıkıcı bir tesire sahip olduğunu savunmuşlardır. Ayrıyeten, insanın tabiatı gereği nedenler içinde hislerini denetim edebildiklerini zira hislerimizin yıkıcı yapısı gereği onları denetim edebilmeyi öğreniyoruz, biçiminde bahsetmişlerdir.

Hisler epey kıymetli işlevlere sahiptir özelliklede toplumsal yaşantımızda. Hislerimizin çıkış noktasının zihin ve beyin odaklı olduğu ve insanların yüz sözleri, fizyolojik karşılıkları ve tecrübeleri ile şekillendiğini vurgulamaktadırlar.

Darwin, evrimsel açıdan hisleri, olaylar karşısındaki karşılıklar olarak yorumlamıştır ve insanlığın hangi durumda hangi hisleri açığa çıkarması gerektiğini deneme/yanılma formülü ile bulduklarını savunmuştur.

James, fizyolojik açıdan hisleri, vücudun dehşet ya da telaş anında ömrü sürdürmede dayanak noktalar olduğunu ve insanı kolay fizyolojik gereksinimi olan “savaş ya da kaç” taktiğine hazırlayan ögeler olarak tanımlamıştır. Örneğin, endişe, heyecan, korku üzere hislerin, bedende kalp ritmini arttırdığı, kas gerginliğini arttırdığı ve buna bağlı yüzde çene ve alın kaslarının kasılması, dişlerin kenetlenmesi ve bedeni savaş ya da kaça hazırlamak için beden ısısının yükselmesini sağlayan hudut sisteminin aktive olmasını sağladığını vurgulamıştır.

Freud ise psikoteröpotik açıdan hisleri, bilinçaltına yerleşen travmatik olayların, acının, değerlendirilme ile “his” olarak açığa çıkımı olarak kıymetlendirmektedir.

Kültürel açıdan ele alındığında ise, hislerin üniversal fakat manalarının kozmik olmadığı bilinmektedir. Şöyle ki, Batı kültürlerinde “utanç” kaçınma ya da şahsa ziyan veren bir his olarak değerlendirilirken; Doğu kültürlerinde “utanç” daha pahalı ve olumlu bir his olarak ele alınır ve takdir edilebilir. Bir diğer örnek ise, “öfke” ferdî toplumlarda şahısların kendini tabir etmesi ve yanlışlıklar karşısında olması gereken olarak ele alınırken, “öfke” kollektivist toplumlarda yapılmaması gereken, bastırılması gereken ve topluma yansıtılmaması gereken bir his olarak ele alınmaktadır.

Hislerin bir öbür faydası ise kelamsız bağlantıda bizlere dayanak olmalarıdır lakin her vakit tek bir hareketin birebir manaya denk gelmediğini de gözden kaçırmamak gerekir. Örneğin “gülmek” birinci bakışta olumlu algılanabilir fakat bazen “gülmek” karşımızdaki şahısla dalga geçtiğimiz, onu aşağıladığımız manasına da gelebilir.

Pekala hislerimiz, bedenimiz da ne üzere değişimlere yol açıyor? Örneğin, gerilim yaratan bir olay karşısında Amygdala”mız sinyali alıyor, Hypothalamus’a gönderiyor, buradan açığa çıkan kimsayal bildiriler böbrek üstü bezlerini aktive ediyor ve kortizol salgılanmaya başlıyor. Yani beden bir tehdit ile karşı karşıya olduğunu ve bununla baş etmeye kendini hazırlamış oluyor. “sinir” ve “utanç” karşısında ise bağışıklık sistemimizin bir modülü olan cytokine sisteminin aktivitesini arttırmakta. Bu sistem, bu baskın hisleri bir “hastalık patojeni” olarak ele alıyor ve uykululuk halinin artmasına yani bedeni güzelleştirebilmek ismine beden aktivitesini en az seviyeye almaya çalışıyor.

Özet bilgiler ile hislerimizin toplumsal hayatımızda, ikili bağlantılarımızda ve hatta bedenimizde ne üzere değişikliklere yol açtığını görüyoruz. Negatif hislerin, müspet hisler kadar gerekli olduğunu lakin sürdürülmesi durumunda ne üzere ziyanları olabileceğini görüyoruz. Buradaki kilit noktalar ise “farkındalık ve kendimizi tanımak”. Şayet hangi hissin hangi müddette bize olumlu ya da olumsuz tesiri olduğunu fark edebilirsek, bunları denetim sürecimiz çok daha kolay olacaktır. Antonio Damasio’nun bir kelamı ile tamamlayalım “Her şeyin başlangıcı histi. Öyleyse, hissetmek pasif bir süreç değildir.”

Sevgilerle,