Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ne Psikanalitik Bir Bakış

“Saatin kendisi yer, yürüyüşü vakit, ayarı insandır…

Bu da gösterir ki, vakit ve yer, beşerle mevcuttur!”

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Saatleri Ayarlama Enstitüsü” beni en derinden etkileyen romanlardan biridir. Üzerine bu kadar düşünürken fikirlerimi kaleme alma dileğimden kendimi alamadım. Bu romanın yalnızca toplumsal açıdan bir medeniyet çatışmasını barındırması ve batılılaşma gayreti etrafında ele alınması çok yetersiz olur. Bu romanı benim için farklı ve özel kılan pek çok öge var. Eski-yeni tersliğini ve kültürel bir problem olarak geçmişin reddedilmesindeki toplumsal sorunun o hoş ironilerle anlatılması, Türkçe’nin hoşluğunun sunulma biçimi ve psikanaliz geleneğinden bu kadar beslenmesi çok özel bir niyetin eseri olmasına işaret ederek bu romanın zenginliğini ortaya koymaktadır.

“Saatleri Ayarlama Enstitüsü”, toplumsal açıdan ülke aydınlarının durumuna, toplumsal yapının bu çatışma içindeki değişim sancılarını yansıtmasına ve bu değişen durum içinde bireylerin ruhsal manadaki çatışmalarına ışık tutan Türk edebiyatının en kıymetli yapıtlarından biri olması nedeniyle pek çok açıdan irdelenmesi gereken bir romandır.

Öncelikle Ahmet Hamdi Tanpınar’ınbu romanının lisanı Türkçe’nin hoşluğunu ortaya koyan bir başyapıt özelliğinde olup psikanalizden o kadar beslenmektedir ki bence Tanpınar Türkiye’nin birinci psikanalistlerinden olabilir. Kolaya kaçmadan kendine mahzurlar yaratarak ruhun katmanlarını, farklılıklarını ve bilinmezliğini ortaya çıkarama isteğiyle kendi hakikatini bulmaya çalışmış. Karakterlerin bir psikanaliz seansı sırasındaymış üzere terapist hasta ortasındaki konuşmalara misal diyalogların olduğu, düşlerin çok estetik ve varlıklı biçimde sunulduğu, çeşitli çocukluk anıları ve bunların karakterin kendisine çağrıştırdığı şeylere sıklıkla yer verdiği görülmektedir.

Romandaki karakterlere bakacak olursak ana karakterlerden Tabip Ramiz, kendisini neredeyse takıntılı bir biçimde psikanalize adamış birisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Başka ana karakter Hayri İrdal’ın çağrışımlarıyla Tabip Ramiz’e paylaştığı bilgiler, terapistin anlatılanlar ortasında kontaklar kurmasına, böylelikle ortaya çıkan davranış ile bilinçdışında bu davranışa neden olan olay ortasında neden – sonuç ilgisi kurmaya imkan tanır. Zira bildiğimiz üzere hayaller, kişinin rastgele gözüken bir biçimde mevzudan hususa sıçraması, farkında olmadan anlatmayı seçtiği anılar, daima bilinçdışından izler taşmaktadır.

Romandaki psikanaliz seansları sürecinde Tabip Ramiz zorlayıcı yorumlarıyla tahminen de daha “babasal otoriter” pozisyonundan Hayri İrdal’da özdeşim kuracağı bir baba eksikliği nedeniyle “baba kompleksi” olduğu sonucuna varır. Öbür bir açıdan düşünürsek babalık fonksiyonu sınırlayıcı, çerçeveleyen ve kuralı hatırlatan bir işlevine sahip olarak Hayri İrdal’ın Cumhuriyet periyodundaki çöküşü ve anı yakalayamayışını simgeleyen ömrü güya onun yıkılan bir imge olan babasını beğenmeyerek onun yerine kendisi için daima diğer bir baba aramasıyla benzerlik gösterebilir fakat Tabip Ramiz’in tabir ettiği üzere çocuk kalarak bir türlü aradığını da bulamaz.

Kitabı okurken düş ile gerçek ortasında gidip geldiğim tıpkı tahlildeki üzere vaktin birbirine geçtiği bir seyahate sürüklendiğimi hissettim. Kesinlikle bu Tanpınar’ın tıpkı düşleri estetik bir biçimde sunması, hayali ve gerçeği iç içe geçirerek aktarma biçiminden de kaynaklanıyor.

Romandaki şu cümle psikanaliz uğraşını özetleyişine dair hayranlık uyandırıyor: “Bakın etrafa, daima maziden şikâyet ediyoruz, hepimiz onunla meşgulüz. Onu içinden değiştirmek istiyoruz”.

“Saat meskenleri ben yapmak istemiyordum. Benim merakım, zevkim insan ruhunu öğrenmekti. Herkes benim üzere mi, yoksa biraz farklı mı?” cümlesinden hareketle muharririn genel olarak bir merak dileği içinde olduğu görülüyor. Az çok kendi ruhsallığı üzerine düşünmüş, çalışmış ve terapisinden geçmiş ruh sıhhati çalışanlarının bu mesleği yapmalarına iten dilek kendisinden yola çıkarak ötekinin ruhsallığına olan bu merak olsa gerek.

Ayrıyeten psikanalize temas etmeyen bir müellif nasıl işlemeyen, kırılmış, bozulmuş bir saati hastalanmış bir beşere benzetebilirdi?