Tüketim Çılgınlığı ve Ruh Sağlığımız

Şüphesiz şu an iğnelemeye başlayacağımız bu mecra 21. Yüzyıl dünyasının dev finansal ağı ve “olmazsa olmaz”ı üzere görünüyor… Şahsi kanaatim ; keşke hala takas yapıyor olsaydık! O vakit birbirimiz ile daha fazla bağlantı kurar, birbirimizden korkmaz ve senede 15 gün tatil için 350 gün çalışmazdık. Bu bahis o kadar derin ve çetrefilli ki, abartmıyorum, bu “tüketim çılgınlığı”nın önüne geçebilirsek öteki meselelerin büyük birçok resen ortadan kalkacaktır…

Aslında her şey “her arz kendi talebini doğurur” fikri ile başladı, sonra reklamlar ve AVM’ler birbirini kovaladı. Birinci bakışta saf hatta yararlı görünen bu dev yapılar ve reklam kesimi, biraz irdelediğimizde, bizi nasıl baltaladığını kendisi gösteriyor. Son periyodun popülerleşmekte olan psikoloji akımlarından rasyonel yaklaşımın sıraladığı irrasyonel niyetler, yani bizi ruhsal soruna sürükleyen bilişsel yapılardan ikisi çok kolaycılık ve çok talep karlıktır! Çok talep karlığı ise o daima “yarının büyükleri” dediğimiz çocuklarda daha mı çok görüyoruz güya? Yada siz?! Niçin daima daha uygun (!) bir telefon almak zorundasınız? Moda niye her sene değişir? Bilhassa erkek modası? Yakın tanıyanlar bilir beni, mana veremem, tek farkı üzerindeki çizgiler ve benekler olan bir ekip elbiseyi niçin almam gerekir ki? Reklamlar yolu ile bütün bunlara ikna olduktan sonra sıra kolay ulaşmaya gelir ki bunun vesilesi ise mantar üzere türeyen AVM’lerdir… Yalnız bu noktaya ulaştığımızda o denli bir kısır döngü içine gireriz ki; akıllara ziyan! Bütün bunlara sahip olmak için daha çok çalışırız, çalışırız amma o denli lalettayin bir iş de bizi kurtarmaz; yaptığımız iş de havalı olmalı, değil mi? Defaatle şahit olmuşumdur; yarısı kadar maaş verildiği halde, sadece “cam bina”da yahut AVM de çalışmak için iş değiştirenlere. Sonuç; size daha fazla mal satmaya çalışan beşerler için daha fazla çalışıyoruz ve sırf kendimizi tüketiyoruz… Evet fark ettim mevzumuzun dışına çıktım, affedersiniz… Çok talep karlık dedik; pekala, niye talep ediyoruz bütün bunları, niçin gereksinim duyuyoruz? İşte burada da karşımıza Abraham Maslow’un gereksinimler hiyerarşisi tablosu çıkıyor. Bunu da kabaca şöyle sıralayabiliriz;

1. Fizyolojik ihtiyaçlar (nefes, besin, su, cinsellik, uyku, istikrar, boşaltım)

2. Güvenlik ihtiyacı (vücut, iş, kaynak, etik, aile, sıhhat, mülkiyet güvenliği)

3. İlişkin olma, sevgi, sevecenlik ihtiyacı (arkadaşlık, aile, cinsel yakınlık)

4. Saygınlık ihtiyacı (kendine hürmet, inanç, muvaffakiyet, başkalarının hürmeti, diğerlerine saygı)

5. Kendini gerçekleştirme gereksinimi

Maslow; bu sıralamanın insanın kademe kademe gereksinimlerini belirttiğini, istisnalar olmakla birlikte bir kademe geçilmeden başkasına ulaşılamayacağını söz eder. Haklılık hissesi da vardır; besin bulamayan yahut teneffüs sorunu yaşayan bir insanın bir ahbap kümesi yahut tertipli bir toplumsal hayat talebi ikinci plana düşer doğal olarak…

Listeyi göz önüne aldığımızda; Yayınlanan reklamların çabucak hepsinde bu tablodan kesimler bulabilirsiniz. Reklamlarda tema olarak kullanılan bu temel gereksinimler, bizlere; “bunlara sahip olmazsanız bu gereksinimlerinizi karşılayamazsınız” veyahut “bunu aldığınız takdirde tercih sebebi olursunuz” iletisini vermektedir. Parfüm kullanan bayanın veya modaya uygun giyinmiş erkeğin karşı cinsi tarafından beğeniliyor olması, hatta ve hatta bazen bu bildirilerin çocuklarımızın dahi hayatında yeri olan dondurma ve besin reklamlarına yerleştirilmiş olması durumun vahametini arttırmaktadır. Yeniden aşikâr bir eseri kullananların yakın insani(!) bağlantılar içinde olduğunu gösteren reklam örnekleri de hayli fazladır… Freudian ekol baz alınarak bilhassa çocuk ve ergenlerdeki saldırganlık ve “özgürlük” örtüsü altına gizlenmiş asilik yapısını besleyen reklamlarda mevcuttur. Eseri tüketen gencin daha hazır yanıt yahut daha tanınan yahut kahramanca işler başaran ve bilhassa ebeveyn sevgisini kazanan bir rol sergiliyor olması gençlerimizi ve çocuklarımızı etkilemektedir.

Peki; bunları konuştuk, haklılık hissesi da var, ruh sıhhatimize olumsuz tesiri nasıl oluyor? Bu durumların en temeldeki götürüsü hayat tatmini ve özgüvenimizde oluşturduğu tahribattır. Bir kümeye dahil olmanın / olabilmenin veya okul içinde tanınan olmanın yolu ferdî meziyetlerimizden çok giydiğimiz marka, kullandığımız elektronik aletler ve “takıldığımız” yerler olmaya başlamışken, beşerler kendilerini tükettikleri eşyalardan ibaret hale getiriyorken; bireyin biricikliği ortadan kalkıyor! Herkeste var ve herkes gidiyor diye yapılan faaliyetler, tüketilen eserler bizi biz olmaktan çıkartıp “herkes” haline getiriyor. “Herkes” olabilecek maddi durumu olanlar kendi biricikliğini yaşayamamanın eksikliğini yaşarken ; bu unsur merkezli toplumun içinde kalmış beşerler ise tüketemeyişlerini bir eksiklik kabul ederek özgüven eksikliğinin / ruhi çöküntünün içine düşüyorlar. Bu kadar ile kalmıyor; “Herkes”ler; “herkes” kalabilmek yani tüketebilmek için daha çok çalışmanın kederine düşüyor, daha çok kazanmanın kederine, pekala ne oluyor? Kendi biricikliklerini yaşayamadıkları üzere bugünlerini de yaşayamıyorlar, bu da onları muhtaçlıklar pramidinin en zirvesine yani kendini gerçekleştirmeye yani kendini yaşamaya, biricikliğine biraz daha uzaklaştırıyor. Hayat tatmini zati olmayan bu herkesler bir de dönüp artlarına bakıyorlar ki; ömür tarlasının yarısı yürünmüş ve bir avuç ekin dahi ekilememiş, işte bu vefat anksiyetesini doğuruyor ve ruhsal sorunlar dökülmeye başlıyor… Elde var tükenmişlik ve elde yok; SEN!

Peki ya “herkes” olamayanlar?.. Bu soru sorulunca İbrahim Tatlıses’in o meşhur meyhane sahnesi canlanıyor gözümde :

“-hepsinin flütü varmış ha… hepsinin flütü varmış! Neden benim oğlumun flütü yok ulen! Neden!! Söylesenize kaç para ulen bi flüt! Kaç para ulen! +Oğlum, kendine gel , senin üzere adama yakışıyor mu? -Adam mı? Oğluna flüt alamayan adam mı olur Faik baba!”

Şimdi de sahne farklı malzeme farklı ancak ortam tıpkı “hepsinin tableti var baba/abi/anne” , “hepsi falanca markayı giyiyor” pekala sonuç? İmkan yoksa alamamak. Yahut aileyi zora sokarak almak, pekala niye ? Zira kendi değerimizi ve biricikliğimizi unuttuk! Alınamaması halinde çocuk kümeye dahil olamaz , özgüven sorunu yaşar, ebeveynin durumu ise tam bir tükenmişlik ve çaresizlik halidir.

Diğer taraftan “herkes” olabilenlerin çocukları ve bazen de kendileri “aşırı kolaycılık” kurbanı olurlar. Vakit sonra bu irrasyonel inanış hayatın tamamına sirayet eder, gerçek hayat ile karşılaştıklarında bilhassa de duygusal ve insani bağlantılarda; karşısındakini birey olarak değil unsur olarak gören kişi, ona beklediği üzere kolay ulaşamaması halinde çöküşe girer, varlıklarını ve muvaffakiyetlerini sorgulamaya yönelebilirler.

Bu birinci bakışta görünenler , birde insani durumumuz var… Beşerler artık birbirleri ile muhatap olmak yerine tükettikleri ile muhatap olduklarından birbirlerini daha az tanır daha çok korkar oldular. Başka taraftan konuşmamak , bağlantı kurmamak şiddeti beraberinde getiriyor. Çocuklar ve gençler ortasında akran zorbalığı, aile içi şiddet ve iş yerlerinde mobing, içinde yaşadığımız durumun doğal sonucu. He tabi birde beşerler irtibat kurmadıkları için daha rahat “herkes” olabiliyor. Şayet konuşulsa, diyalog kurulsa bireyler birbirleri ortasındaki farklılıkları fark edecek yani biricik ve özel olduklarını görebilecekler! Günümüzde diyalog dahi tüketim üzerine konseyi; “ falanca telefonun kamerası süper” “bi otomobil yapmışlar 7 ileri vites “ vesaire , cervantes’in don kişot’undan bahsetmiyor çocuklar; yahut gençler Namık Kemal’in sergüzeşt-i ali bey’ini konuşmuyor. Bunları konuşmamaları, toplum olarak üretkenliğimizi köreltip daha fazla tüketime boğarken, bireyin üretmek ve başarmak sonucunda elde ettiği haz, inanç ve muvaffakiyet hissinin yerine tüketim sonucu elde edilen o yapay hazzı koyuyor, yeni kuşakların bu sentetik hisler ile uyumasına sebebiyet veriyor.

Sıkılmayacağınızı bilsem sayfalarca muharrir, saatlerce konuşabilirim bu cerahatli mevzuyu, fakat son diyeceğim şu; AVM koridorlarını, süslü vitrinleri ve billboardları unutun gitsin, SEN; içinde bir yerdesin!